De straatnamen van Rotterdam
Vroeger waren er geen vaste straatnamen voor de straten, stegen en paden van Rotterdam. Ze werden bijvoorbeeld genoemd naar bewoners, gebouwen in de buurt of bedrijven. Pas vanaf het midden van de 19e eeuw liet de gemeente straatnamen officieel vastleggen. Maar toen waren er al eeuwenoude straatnamen in gebruik.
In de rubriek 'De Straatnamen van Rotterdam' duikt de Stadskrant regelmatig in het verleden. En zoekt uit naar wat of wie Rotterdamse straten, kades en singels vernoemd zijn. Met deze keer uitgelicht:
Geen kip op de Kipstraat
In de archieven van de stad komt sinds 1373 een ‘Kipsloot’ voor. Deze gracht was een zijtak van de Rotte. De Kipsloot liep van de Oostpoort (waar nu Oostplein is) tot aan de Binnenrotte.
De Kipsloot werd in 1860 gedempt en omgedoopt tot Kipstraat. De Kipstraat liep vóór 14 mei 1940 van de Botersloot naar de Goudsewagenstraat. Sinds de Wederopbouw loopt de Kipstraat van de Goudsesingel naar het Groenendaal.
Waar de naam vandaan komt weet niemand meer. Er was in ieder geval geen pluimveemarkt of slachterij. Waarschijnlijk heeft de naam Kipstraat dus niet met het dier te maken, maar met de naam van een huis of herberg die ooit aan deze gracht stond.
Hofplein
Het bekende verkeersplein gaat flink op de schop. Link opent een externe pagina in een nieuw browsertabblad.. Waar eerst nog het verkeer raasde, staat over een tijdje een groen park waar mensen kunnen wandelen. Terug naar de roots zou je kunnen zeggen, want hier stond in de middeleeuwen een kasteel: het Hof van Wena. Nu weten we ook meteen hoe het Weena aan zijn naam komt.
Wedena
In bronnen uit 1306 wordt het kasteeltje vermeld. De naam Wena (of Weena) is op zijn beurt waarschijnlijk afgeleid van ‘Wedena’, de Wijde Aa. Dit is een aftakking van de Rotte.
In 1426 werd het kasteel verwoest tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten, een middeleeuwse machtsstrijd in Holland, Utrecht en Zeeland. De resten die nog overeind stonden, werden later weer tijdens de Tachtigjarige Oorlog afgebroken. De Hofpoort, 1 van de 10 Rotterdamse stadspoorten, bleef wel staan.
Hofpoortplein
De oude Hofpoort werd in 1778 afgebroken en vervangen door een zuil met 4 leeuwen. In 1833 werd deze ook weer afgebroken, vanwege het toenemende verkeer. Het water tussen de Delftse Poort en de Hofpoort werd gedempt, en het nieuw ontstane plein werd ‘Hofpoortplein’ genoemd. In 1868 werd de naam definitief veranderd in Hofplein.
De 4 leeuwen kwamen op een brug bij de Oude Haven te liggen. Vandaag de dag vinden we 3 van de 4 leeuwen langs de Maasboulevard. Een vierde leeuw ligt bij de Bernhardkazerne in Amersfoort.
20e eeuw
In 1908 werd het treinstation Hofplein geopend, ongeveer op de plek waar ooit het Hof van Wena stond.
Door het toenemende verkeer werd het plein in de jaren daarna steeds drukker. Het Hofplein was inmiddels hét uitgaansplein van Rotterdam, met bijvoorbeeld Loos en grand café Pschorr. Het plein liep regelmatig vast met alle auto's, trams en bussen - en daar tussen nog alle fietsers, voetgangers en paard en wagen. Plannen om het plein beter bereikbaar te maken, werden door het bombardement van 14 mei 1940 versneld.
Toen na de Tweede Wereldoorlog het plein opnieuw werd ingedeeld, werd het een groot verkeersplein met een fontein in het midden. De fontein werd in 1955 in gebruik genomen.
Nu is het Hofplein toe aan de volgende fase. Eind 2027 moet het eens zo drukke (verkeers)plein veranderd zijn in een autoluw park.
Iedere Rotterdammer kent het gezegde: zo oud als de weg naar Kralingen. Maar welke weg is dat dan?
's-Gravenweg
De voornaamste kandidaat om het predicaat ‘oudste weg naar Kralingen’ te krijgen is de ‘s-Gravenweg. Deze bestaat al sinds de 11e eeuw - en is dus pak 'm beet 1000 jaar oud. Alleen was het toen een dijk. En die dijk liep helemaal van Vlaardingen naar Gouda.
Na de aanleg van Schielands Hoge Zeedijk in de 13e eeuw kwam deze weg binnendijks te liggen. Schielands Hoge Zeedijk liep van de Schiedamse Schie tot aan Gouda. Hieronder vallen vandaag de dag onder andere de Hoogstraat, Vasteland, Westzeedijk en Oostzeedijk.
In een oorkonde uit 1379 is sprake van land strekkende tot Cralingewech, de plek waar nu de ‘s-Gravenweg ligt. Eeuwenlang was dit de ‘snelweg’ tussen Rotterdam en Gouda, die dwars door het dorpje Kralingen liep. In 1679 spraken Gouda en Rotterdam af om de weg tussen Gouda en Rotterdam te bestraten. Gouda nam het stuk tot Nieuwerkerk aan den IJssel voor zijn rekening en Rotterdam bestraatte de rest. Tot 1741 was verbinding Gouda-Rotterdam de langste straatweg van Nederland.
Oudedijk
En de Oudedijk dan, midden in Kralingen? Deze straat ligt in het verlengde van de ’s-Gravenweg. En andersom. In ieder geval zijn beide straten ongeveer even oud. Zij waren onderdeel van de eerdergenoemde dijk die hier in de 11e eeuw lag. What's in a name: het is met recht een oude dijk.
Na de aanleg van Schielands Hoge Zeedijk kwam ook deze dijk binnendijks. Toen kwam ook de huidige naam in gebruik. Op een kaart uit 1611 zien we dat Den Ouwen Dyck helemaal doorliep tot aan de Bergweg.
In 1885 plaatste de ANWB op de Oudedijk de eerste wegwijzer van Nederland. Op de hoek van de Oudedijk en de Hoflaan staat hiervan een replica.
Meent
Iedere Rotterdammer is wel eens op de Meent geweest. De naam is oud, namelijk uit de middeleeuwen. Het komt van ‘gemeene weide’ en betekent letterlijk gemeenschappelijke weide. Het woord gemeente is er ook aan verwant.
Beestenmarkt
Dat we vandaag de dag bij de Meent naar de markt gaan, is geen toeval. Op deze plek wordt al eeuwen gehandeld. Begin 15e eeuw was hier 2 keer per jaar een grote markt. Ook was er een paardenmarkt, 'in de Lombaertstrate upte meente neffens de capelle ende aldaer omtrent'. De Lombardstraat (en Lombardkade) zijn hier nu ook nog steeds.
Een eeuw later, in 1531, heette het hier Beestenmarkt. Daarna Varckenmart (de mart zat er al vroeg in), Meende ende Varckenmarct en later Meent bij de Varckenmarct.
Heerenstraat en Doorbraak
De Meent liep vroeger van de Oppert naar de Botersloot. Het noordelijke gedeelte, tussen Botersloot en Goudsesingel, heette toen Heerenstraat. Vanwege het toenemende verkeer en de steeds drukker wordende stad, besloot de gemeenteraad in 1913 dat de Meent verbreed en uitgebreid moest worden.
Toen in mei 1940 de Tweede Wereldoorlog uitbrak was de nieuwe Meent voor het grootste gedeelte voltooid. De Meent was nu een snellere verbindingsweg tussen Goudsesingel, Jonker Fransstraat en de Coolsingel. In de volksmond heette de Meent dan ook een tijdje 'de Doorbraak'.
Tijdens de wederopbouw na de oorlog werd de Meent doorgetrokken en kwam de Heerenstraat te vervallen.
Nog een Meent?
De drukke straat in het centrum is niet de enige Meent in de stad. Waar de straat in de binnenstad gewoon 'Meent' heet, vinden we in Rozenburg 'De Meent'. Inderdaad, met het lidwoord De ervoor.
Blaak
Blaak is oud. Al in 1480 komt ‘die Blake’ voor op een kaart van de stad. Het was toen nog geen straat, maar een stadsvest. Hier lagen voornamelijk scheepswerven.
Er zijn 4 mogelijkheden waar de naam ‘Blaak’ vandaan kan komen:
- Het Oudnederlandse blaack dat ‘blinkend water’ betekent,
- Het Middelnederlandse blec dat zoiets betekent als ‘Land dat boven het water uitkomt’.
- Het Zuid-Nederlandse blak, dat ‘stil rustig water’ betekent.
- Het blakeren van de scheepshuid, de buitenbekleding van de scheepsromp. Dit werd gedaan door het hout te branden met riet, om zo te voorkomen dat houtwormen het schip aantasten.
Dat de naam ‘Blaak’ dus iets met water of schepen te maken heeft, lijkt duidelijk. Al weet niemand precies waar de naam echt vandaan komt.
Gedempt met puin
In 1867 werd Blaak al deels gedempt om een nieuw postkantoor te bouwen. Het water dat er nog lag werd vanaf mei 1940 gedempt met puin van gebombardeerde huizen, winkels, kantoren en kerken die in de binnenstad stonden. Toen werd het langzaam maar zeker de brede straat die we nu kennen.
De Puntegaalstraat
Of beter gezegd: de Pluk-me-kaal-straat, zoals de meeste Rotterdammers hem kennen. Aan deze straat staat namelijk het oude hoofdkantoor van de Belastingdienst.
Van Punta Galla naar Punte Gale
Waar de naam vandaan komt is niet helemaal zeker. Wat we wel zeker weten is dat er op die plek in 1749 een herberg stond met de naam Punte Gale. Deze zou op zijn beurt weer vernoemd zijn naar de havenstad Punta Galla in Ceylon (nu Sri Lanka), waar een fort van de VOC stond. Er werden in die tijd vaker café’s en herbergen naar verre handelsposten vernoemd. Slim, want zo wisten zeelui de kroeg ongetwijfeld te vinden.
Pontegat
De echte herkomst van de naam ‘Punte Gale’ is wellicht minder avontuurlijk. Op oude kaarten is namelijk te zien dat er op deze plek een pont naar Katendrecht was. Het haventje waar de pont aanlegde heette Pontegat. Dit is in de loop der eeuwen verbasterd tot Puntegaal.
Belastingdienst
Tussen Coolhaven en Parkhaven werden begin jaren 30 sluizen gemaakt: de Parksluizen. Tussen de sluizen ontstond zo een nieuwe straat, van maar 150 meter lang. De gemeente noemde de straat in 1933 Puntegaalstraat.
Het voormalige kantoor van de Belastingdienst werd aan deze nieuwe straat gebouwd in 1938. Tijdens de oorlog lag de bouw stil, maar na de oorlog werd het gebouw snel in gebruik genomen. Tot de Belastingdienst verhuisde naar de nieuwbouw op de Kop van Zuid in 1996. Het kantoor werd verbouwd, en in 1998 werden er 200 appartementen en tientallen bedrijfsruimten in opgeleverd. Het gebouw is een rijksmonument sinds 2002.
De Oude Binnenweg is niet oud
Een binnenweg is niets anders dan een landweg, of doorsteek van de ene naar de andere plaats. Al in 1454 liep door de Coolpolder zo’n binnenweg, van Rotterdam naar Schoonderloo. Dit was een dorpje tussen Delfshaven en Rotterdam. De weg hiernaartoe werd Coolsche Weg of gewoon Binnenweg genoemd. Na Schoonderloo liep de weg door tot Delfshaven. Door de jaren heen verschenen er meer huizen en winkels aan deze weg, die dus helemaal van de Mauritsstraat (de grens van het centrum) naar Delfshaven liep. Vanaf 1706 werd de Binnenweg bestraat en werden er bomen geplant.
Oud en Nieuw
De termen Oude en Nieuwe Binnenweg werden pas gebruikt vanaf 1876, toen een nieuwe verkeersweg werd aangelegd naar Delfshaven. De Oude Binnenweg liep nu van de Mauritsstraat tot de Josephstraat (Oude Westen). Vanaf dit punt werd een verbeterde, bredere weg aangelegd op de Binnenweg. Deze werd nu Nieuwe Binnenweg genoemd. In 1888 werd de Nieuwe Binnenweg doorgetrokken tot de Westersingel. In 1894 verdween de toevoeging ‘oude’ helemaal en heette de winkelstraat gewoon weer Binnenweg.
Tot 1977, toen de naam Oude Binnenweg in ere werd hersteld. Nu van de Karel Doormanstraat tot de Westersingel. Het gedeelte tussen Karel Doormanstraat en Coolsingel heet sinds 1971 officieel Binnenwegplein.
De Diergaardesingel ligt midden in de stad, en niet in Blijdorp. Niet bepaald in de buurt van de Diergaarde dus. Hoe komt dat?
Dat antwoord is eigenlijk vrij simpel: de Diergaardesingel in Rotterdam dankt zijn naam aan de oude locatie van de Diergaarde. Tot 1940 lag de dierentuin namelijk midden in de stad, op de plek van de huidige singel.
Rotterdamsche Diergaarde
In 1856 huurden de heren van den Bergh en van der Valk een tuintje in de Rotterdamse binnenstad voor hun verzameling exotische vogels. Dit groeide uiteindelijk uit tot de oprichting van De Rotterdamsche Diergaarde in 1857. De straat waar de ingang van de Diergaarde stond heette de Papegaaienlaan. Deze straatnaam bestaat (helaas) niet meer.
In 1937, toen de Diergaarde 80 jaar oud was, besloot het gemeentebestuur dat de dierentuin uit het stadscentrum moest wijken – er moesten namelijk meer woningen in het centrum komen. De dierentuin was in de tussentijd behoorlijk gegroeid, met onder andere een groot apenhuis, roofdierengebouw en reptielenhuis. In 1940 verhuisde de dierentuin naar de nieuwe wijk Blijdorp.
Je vindt op de Diergaardesingel nog een verwijzing naar de oude locatie: het kunstwerk van Maarten Wendrich, een giraffe met een man om zijn nek.
Een kade ligt doorgaans aan het water. Maar deze kade loopt midden door de stad, zonder water in de buurt. Maar lang geleden lag er een wel degelijk een kade langs de Delfshavense Schie. Deze werd doorgeghraven oude ka genoemd. De kade moet ouder zijn dan 1389, het jaar waarin toestemming werd gegeven om deze Schie te graven.
Eerst een voetpad...
In 1401 werd de straat de Ka tot Rotterdam in Cool genoemd. De oudste kaart waarop de Kruiskade voorkomt, komt uit 1540. Maar de Kruiskade kwam al in 1506 onder deze naam voor. Dit komt waarschijnlijk door de Cruyskamp, een stuk land dat vanaf het einde van de 15e tot in de 18e eeuw in Beukelsdijk (in het ambacht van Cool) lag. Het was toen nog maar een voetpad.
....en toen een Schelpweg
Dit pad werd in de eerste helft van de 19e eeuw door de Rotterdamsche Werkvereeniging verbreed en tot een schelpweg gemaakt. In 1853 werd de weg door de stad overgenomen en bestraat. Naast de Kruiskade en West-Kruiskade is er ook een Kruisstraat en Kruisplein.
Misschien wel de bekendste straat van de stad is geen straat maar een singel: de Coolsingel. En die naam gaat al eeuwen terug. Het ambacht Cool komt namelijk al voor rond 1280. Een ambacht, ook wel eens heerlijkheid genoemd, was in de middeleeuwen een bestuurseenheid (of ambtsgebied).
Polder
Naast het ambacht was er ook nog de polder Cool. Deze lag tussen de Rotterdamse en Delfshavense Schie. Een gedeelte van het grondgebied van Cool was al in 1358 bij de stad getrokken. Dit was een vergunning van hertog Aelbrecht van Beieren. Hij liet grachten om de stad graven en vergrootte het stadsgebied met het Rodezand in het ambacht Cool. De Coolvest was voortaan de scheiding tussen stad en ambacht.
Singel
In 1480 is er al sprake van de singel tegenover de vest. Deze werd later Coolsingel genoemd. De singel is in verband met de aanleg van een verkeersweg tussen 1913 en 1922 helemaal gedempt. De naam Coolvest is daardoor verdwenen. En de Coolsingel met het statige stadhuis (1920), postkantoor (1922), winkels, theaters en hotels, was een feit.
Een lijnbaan is een andere naam voor een touwslagerij. Dit was een langgerekt stuk land waar touw voor schepen gemaakt werd.
De koopman Jean Hennequin vroeg op 23 augustus 1666 aan het stadsbestuur om een overdekte lijnbaan te maken, waar het hele jaar doorgewerkt kon worden. Op 14 maart 1667 kreeg hij een stuk land toegewezen. Dat lange stuk land liep van de Binnenweg tot de Kruiskade. De huidige winkelstraat ligt ongeveer op dezelfde plek.
En Jean leeft ook nog altijd voort in hartje Rotterdam: het straatje achter de Bijenkorf heet Hennekijnstraat.
Zwaanshals
Het Zwaanshals is nu vooral een populaire straat in het Oude Noorden om te winkelen bij een van de vele Rotterdamse ondernemers. Om lekker te eten bij een lokaal eettentje, of om neer te ploffen in een van de café's of koffiebars. Het Zwaanshals is vooral uniek omdat je hier geen grote (internationale) ketens vindt. Maar de straat, en het daarnaar vernoemde Zwaanshalskwartier, is een stuk ouder dan je denkt.
Swaenshals wordt hier namelijk al in 1593 vermeld. Dit was zowel de naam van een huis als van de buurt waar het huis stond. In 1643 staat in deze straat De Witte Gecroonde Swaen. En iets later, in 1667, is er een gebouw genaamd ‘daer uythangt het Swaenshals’ aan de Rottekade. Dit is volgens bronnen hetzelfde huis als dat uit 1593.
Bocht in de Rotte
Maar waarom al die namen met zwanen? Dit komt waarschijnlijk door de bocht die de Rotte hier maakt. Deze heeft namelijk de vorm van de hals van een zwaan.
De Stadsdriehoek, grofweg het gebied tussen de Coolsingel, Goudsesingel en de Nieuwe Maas, is het oudste deel van de stad. Sinds de middeleeuwen is dit het kloppende hart van Rotterdam. En in een document uit 1426 wordt hier in die oude binnenstad al gesproken over de Pankoeckstrate.
Bakker deelt uit
In deze straat zou een bakker hebben gezeten, die bij elke feestelijke gelegenheid koek en gebak uitdeelde aan de bevolking. Mensen gingen de straat op een gegeven moment daarom zo noemen. Er valt niet meer te achterhalen wie dit geweest moet zijn – en of het verhaal wel echt waar is. Maar wat we wel zeker weten is dat de Pannekoekstraat al eeuwen min of meer op dezelfde plek zit.
Bootjes met zuivel
Iets verderop vinden we de Botersloot. Deze straat is ook erg oud: in 1433 komt de naam voor het eerst voor. Al was het toen geen straat, maar een gracht. Die kreeg zijn naam door de zuivelboeren die met hun bootjes langs de Rotte voeren om hun producten te verkopen. Het verzinnen van bijnamen zat er in ieder geval al vroeg in bij Rotterdammers.
In 1866 besloot de gemeente om de oude gracht te dempen. Tegenover de Botersloot was de Kaasmarkt. Hier stond het oude stadhuis uit 1606. Dit werd in mei 1940 verwoest, net als de meeste gebouwen op deze plek. Alleen de oude bibliotheek en het beeld De Maagd van Holland staan er vandaag de dag nog.
Straatnamen database
Alle Rotterdamse straatnamen zijn ook te vinden op de interactieve kaart van de Straatnamen-database. Link opent een externe pagina in een nieuw browsertabblad.. Met zoveel mogelijk informatie over de straatnaam.
Straatnaam aanvragen
Hebt u een idee voor een straatnaam? Of wilt u dat een straat de naam krijgt van een persoon? Geef uw idee aan ons door via de pagina Straatnaam aanvragen.
