Maand van de Ondergrond
Gepubliceerd op: 18-09-2020
Geprint op: 02-12-2022
https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/maand-van-de-ondergrond/
Ga naar de hoofdinhoud

In november kunt u een kijkje nemen onder de grond van Rotterdam. Met een uitgebreid programma van lezingen, excursies, workshops en filmpjes leert u meer over de wereld onder uw voeten.

U staat er ook vast niet bij stil als u door de stad loopt, maar onder uw voeten ligt het vol met onmisbare kabels, leidingen, buizen en andere voorzieningen zoals tunnels, vuilcontainers, waterbergingen en nog véél meer. Het wordt steeds drukker onder de grond. De energietransitie, klimaatadaptatie, nieuwe woningen en meer groen en biodiversiteit vragen veel ruimte.

Hoe houden we Rotterdam leefbaar én bereikbaar en hoe geven we al deze belangrijke dingen een plek in de ondergrond? Wij laten het u zien tijdens de Maand van de Ondergrond. Kom gauw kijken én schrijf u in voor onze activiteiten.

Aanmelden

Wilt u deelnemen aan één of meerdere activiteiten tijdens de Maand van de Ondergrond? Dan is een inschrijving verplicht.
Deelname aan een activiteit is gratis. Heeft u zich aangemeld, maar kunt u toch niet deelnemen? Meld u dan tijdig af.
U kunt zich via deze link aanmelden.

Programma

Dit jaar worden er vier belangrijke thema’s verspreid over 4 weken. Deze thema’s zijn belangrijke transities (overgangen) en uitdagingen die de stad tegemoet gaat. Al deze transities hebben een directe link met de ondergrond in Rotterdam. Tijdens elke week belichten we één van deze thema’s met lezingen, excursies en nog veel meer.

Bekijk hieronder het programma. Als u bij een activiteit aanwezig wilt zijn, moet u zich aanmelden. Doe dit snel want vol is vol.
De deelname is gratis, maar niet vrijblijvend. Meld u alleen aan als u komt, of meld u tijdig af.

Energietransitie

De ondergrond speelt een belangrijke rol bij de energietransitie. Er is ruimte nodig voor de vervanging van gasleidingen door warmtenetten of elektriciteitsleidingen. De ondergrond wordt gebruikt voor de opslag van warm en koud water en de diepe ondergrond is een bron van heet water.

Na 75 jaar heeft de tunnel een grondige opknapbeurt gehad, zodat er de komende decennia veilig gereisd kan worden. Tijdens deze rondleiding leert u alle geheimen van de Maastunnel kennen. Bewonder de machtige ventilatoren, kruip onder de roltrappen en daal af naar het diepste punt van het ventilatiegebouw, die ondergronds nog groter is dan bovengronds. Ook krijgt u uitleg over de renovatie.

  • Geschikt voor: vanaf 12 jaar en ouder. Let op: u moet goed ter been zijn.
  • Tijd: van 11.00 tot 12.30 uur en van 15.00 tot 16.30 uur
  • Locatie: Bezoekerscentrum Maastunnel, Charloisse Hoofd 27 (Zuidzijde)

Klimaatadaptatie

De ondergrond is belangrijk voor klimaatadaptatie. De ondergrond wordt als spons gebruikt om water te bergen. Soms tijdelijk bij hevige neerslag, soms langer voor tijden van droogte. Bomen zijn belangrijk bij het koelen van de stad in perioden van hitte. Maar die bomen hebben dan wel een goede plek in de ondergrond nodig.

Als stad in de Nederlandse delta merkt Rotterdam nu al de nadelige gevolgen van klimaatverandering. Hevige neerslag, langere periodes van droogte, hitte, bodemdaling en zeespiegelstijging zorgen voor gevaar. Klimaatadaptatie, het aanpassen van de stad op dit gevaar, is van levensbelang op een plek die voor 85% onder zeeniveau ligt. Een klimaatbestendige stad kan alleen bereikt worden als gebouwen, woningen en tuinen hieraan bij gaan dragen.

In deze lezing vertellen we welke initiatieven bijdragen aan een klimaatbestendige stad en hoe de leefomgeving daar tevens groener en mooier van wordt.

  • Geschikt voor: iedereen
  • Tijd: van 16.00 uur tot ongeveer 17.00 uur
  • Locatie: Desideriuszaal, 1e verdieping Bibliotheek Rotterdam

Vanwege haar sierlijke lijnen wordt de Erasmusbrug vaak liefkozend 'De Zwaan' genoemd. Ze is rank en sierlijk, maar tegelijkertijd de grootste en zwaarste zogeheten basculebrug van Europa. Ze opent haar brugdeel door haar 'staart' te draaien: via een metalen arm met hieraan een enorme ballastkist, die als contragewicht dient. Dit contragewicht van maar liefst 1.050 ton draait in de basculekelder, een indrukwekkende ruimte onder het scharnierpunt van de brug.

Wilt u wel eens een kijkje nemen onder de vleugels van De Zwaan? Geef u dan op voor de excursie naar de basculekelder om met eigen ogen te zien hoeveel kracht ze ondergronds moet verzetten om haar 'vleugels' uit te slaan. Een kenner vertelt u er graag van alles over.

  • Geschikt voor: vanaf 12 jaar en ouder. Let op: u moet goed ter been zijn
  • Tijd: van 13.00 tot 13.45 uur, van 14.00 tot 14.45 uur en van 15.00 tot 15.45 uur
  • Locatie: Voet van de Erasmusbrug, voor het KPN-gebouw

Wat heeft de cholera-epidemie uit 1850 in hemelsnaam met riolering te maken? En wat heeft een ondergrondse waterberging van doen met het aantal gezonde vissen in een singel? Om eerlijk te zijn… alles. Hoe precies? Dat hoort u tijdens de rondleiding naar het rioolgemaal aan de Westersingel en de ondergrondse waterberging van de parkeergarage Museumpark.

Wist u bijvoorbeeld dat Rotterdam ongeveer duizend rioolgemalen telt? En dat er tien miljoen liter water in de waterberging onder het Museumpark past? Zo niet: ga dan vooral mee voor feitjes, verhalen en natuurlijk een kijkje in de Rotterdamse ondergrond.

  • Geschikt voor: beperkt toegankelijk voor minder validen
  • Tijd: van 10.30 tot 12.00 uur, van 13.00 tot 14.30 uur en van 15.00 tot 16.30 uur
  • Locatie: Westersingel 314, Rotterdam

Elke Rotterdammer spoelt dagelijks zo’n 120 liter vervuild water weg. Dat gebeurt bij het douchen, het toiletbezoek, koken, afwassen, etc. Dit vervuilde water mag niet direct worden geloosd op het oppervlaktewater (singels en rivieren) omdat dit schadelijk is voor milieu, mens en dier. Daarom gaat het afvalwater eerst via de riolering naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Daar wordt het schoongemaakt en vervolgens op de rivier De Nieuwe Maas of de Nieuwe Waterweg geloosd. In Rotterdam-Zuid gebeurt dit op een unieke locatie.

Rioolwaterzuiveringsinstallatie Dokhaven zuivert daar al sinds 1987 het afvalwater van zo’n half miljoen Rotterdammers en bedrijven. Het is de enige ondergrondse rioolwaterzuivering in Nederland. Op het ‘dak’ van Dokhaven bevindt zich een klein parkje waar mensen hun hond uitlaten en die vaak geen idee hebben wat zich onder hun voeten afspeelt. Benieuwd hoe het zuiveren van afvalwater in zijn werk gaat? Kom dan een kijkje nemen in deze rioolwaterzuiveringsinstallatie, die al meer dan vijfendertig jaar op volle toeren draait.

  • Geschikt voor: Voor iedereen vanaf 16 jaar. Niet toegankelijk voor mindervaliden.
  • Tijd: van 9.00 tot 10.30 uur, van 11.00 tot 12.30 uur en van 13.30 tot 15.00 uur
  • Locatie: Bonn en Meeswerf 205, 3087 EH Rotterdam

Bodem, ondergrond en geschiedenis

De eigenschappen van de ondergrond, constante temperatuur en de afwezigheid van zuurstof onder het grondwater, zorgen ervoor dat objecten goed bewaard blijven. Dat maakt dat er in de ondergrond nog dingen te vinden zijn uit een ver verleden.

Vanwege haar sierlijke lijnen wordt de Erasmusbrug vaak liefkozend 'De Zwaan' genoemd. Ze is rank en sierlijk, maar tegelijkertijd de grootste en zwaarste zogeheten basculebrug van Europa. Ze opent haar brugdeel door haar 'staart' te draaien: via een metalen arm met hieraan een enorme ballastkist, die als contragewicht dient. Dit contragewicht van maar liefst 1.050 ton draait in de basculekelder, een indrukwekkende ruimte onder het scharnierpunt van de brug.

Wilt u wel eens een kijkje nemen onder de vleugels van De Zwaan? Geef u dan op voor de excursie naar de basculekelder om met eigen ogen te zien hoeveel kracht ze ondergronds moet verzetten om haar 'vleugels' uit te slaan. Een kenner vertelt u er graag van alles over.

  • Geschikt voor: vanaf 12 jaar en ouder. Let op: u moet goed ter been zijn.
  • Tijd: van 13.00 tot 13.45 uur, van 14.00 tot 14.45 uur en van 15.00 tot 15.45 uur
  • Locatie: Voet van de Erasmusbrug, voor het KPN-gebouw

Rotterdam is in de jaren 1940-1945 meerdere keren gebombardeerd. De gevolgen van diverse bombardementen zijn heden ten dage nog merkbaar in het dagelijks leven. Eén van deze bombardementen, die van de avond van 3 oktober 1941 is hiervan een kenmerkend voorbeeld. Op deze nacht sloeg een bom als blindganger (‘een niet ontploft projectiel) in in een woonhuis. Tot op heden is het betreffende projectiel onaangeroerd in de grond achtergebleven, door werkzaamheden aan fundaties van de omliggende panden is deze nu interessant geworden.

Wat bombardementen op Rotterdam en in het bijzonder deze blindganger betekenen wordt in deze bijeenkomst uitgelegd.

Rotterdamse bommenkaart

Dat het Rotterdamse stadshart op 14 mei 1940 werd gebombardeerd door de Duitsers weet iedereen. Veel minder Rotterdammers weten dat Rotterdam gedurende de rest van de Tweede Wereldoorlog nog veel vaker het mikpunt was van geallieerde bommenwerpers. Ongeveer 10% van de afgeworpen bommen ontplofte niet.

Een aantal jaren geleden heeft de gemeente een uitgebreid historisch onderzoek laten doen naar alle bombardementen op de stad. Dit met de bedoeling de plekken in kaart te brengen waar mogelijk nog niet ontplofte bommen in de ondergrond liggen. Tijdens deze lezing laten we de resultaten van dit onderzoek zien.

  • Geschikt voor: iedereen
  • Tijd: van 16.00 tot 17.00 uur
  • Locatie: Desideriuszaal, 1e verdieping Bibliotheek Rotterdam, Hoogstraat 110

Het belang van een gezonde bodem, ook in de stad, wordt steeds duidelijker. Twee mensen die zich daar al jaren mee bezig houden zijn Marc Siepman en Caroline de Vlaam. Zij vertellen hun verhaal tijdens een inspirerende bijeenkomst in het Klooster aan het Afrikaanderplein.

Marc Siepman schrijft, vertaalt en geeft lezingen, cursussen en workshops over de bodem, systeemdenken, permacultuur en economie. Hij zet zich in voor een planeet waarop we ons weer onderling afhankelijk voelen. Waarop alles en iedereen in vrijheid toegang heeft tot gezonde voeding, schoon water, schone lucht en beschutting.

Caroline de Vlaam is opgeleid als botanisch analist en tuin- en landschapsontwerper. Ze heeft jaren tuinervaring, ook in buurttuinen. Sinds 2016 geeft ze raad, daad en educatie over (moes) tuininrichting en -beheer, en is ze compostmeester. Zij schreef, samen met Anne Marie van Dam, ‘Leve de Bodem!’, een basisboek met praktische kennis en inspiratie voor de verzorging van de grond. Ze werkt met heel veel partijen in Rotterdam samen om de stad op een gezonde en duurzame manier te vergroenen.

  • Geschikt voor: iedereen
  • Tijd: van 12.30 tot 17.00 uur
  • Locatie: Klooster, Afrikaanderplein 7

Wil jij later archeoloog worden? Of wil je weten wat voor werk een archeoloog doet in Rotterdam? Kom dan op woensdagmiddag 16 november naar de bibliotheek in Rotterdam. Hier is het oudste bootje van Rotterdam te zien. Vanuit hier ga je samen met een echte archeoloog op ontdekkingsreis in de stad. Wist je dat Rotterdam in de Middeleeuwen werd omringd met muren ter verdediging van de stad? We gaan zo’n muur bekijken en ook gaan we de archeologische vondsten bekijken die zijn opgegraven onder de Markthal. 

  • Geschikt voor: vanaf 7 jaar
  • Tijd: van 15.00 tot ongeveer 16.30 uur
  • Locatie: Start in de Foyer van het Bibliotheektheater, Hoogstraat 110

Maak een ongekende tijdreis naar een verdwenen prehistorische wereld in de Noordzee: Doggerland. U komt meer te weten over mens en landschap van dit bijzondere land, maar ook over de vroegste bewoners van de wereldhavenstad Rotterdam. Hoe hielden ze zich staande in een omgeving en een klimaat dat steeds veranderde?

Tijdens deze lezing wordt een mooie animatiefilm vertoond gemaakt door Carolien Bijvoet in opdracht van Archeologie Rotterdam.

  • Geschikt voor: iedereen
  • Tijd: van 12.00 tot 13.00 uur
  • Locatie: De Filmzaal , 4e verdieping, Bibliotheek Rotterdam

U ziet het misschien niet, maar hier bij de Westzeedijk onder de grond vindt u een heuse atoomschuilkelder uit de Koude Oorlog. Vijftig mensen konden hier in het geval van een nucleaire aanval terecht. De bunker, gebouwd in 1958, is verstopt onder een klein luikje naast de dijk.

Via de trap komt u terecht in een kleine ruimte, van ongeveer 25 vierkante meter. U kunt hem het best vergelijken met een betonnen zeecontainer. Als mensen onderweg werden overvallen door een luchtalarm, konden ze maximaal 48 uur terecht in de bunker.

  • Geschikt voor: iedereen. De kelder is alleen niet makkelijk toegankelijk voor mindervaliden en mensen met claustrofobie
  • Tijd: van 10.30 tot 15.30 uur, elk 3 kwartier start er een rondleiding
  • Locatie: Westzeedijk (tussen de Kunsthal en Grieks-orthodoxe kathedraal)

Door de hoge gebouwen en moderne architectuur is het moeilijk voor te stellen hoe Rotterdam er vroeger uit heeft gezien. Alleen de Sint-Laurenskerk herinnert nog aan het middeleeuwse verleden van de stad. Een archeoloog uit Rotterdam neemt u bij deze lezing en wandeling mee terug in de tijd. Er wordt verteld waar de archeologen hebben opgegraven en over de vondsten die daarbij zijn gedaan. Waarom is er in Rotterdam nog zo veel te ontdekken en hoe komt het dat de vondsten zo goed bewaard zijn gebleven?

Het verhaal begint in de Desideriuszaal van Bibliotheek Rotterdam. Daarna gaan we naar de derde verdieping van de bibliotheek waar het oudste bootje van Rotterdam is te zien. Vervolgens worden de Binnenrotte, de dam in de Rotte onder de Hoogstraat, de stadsmuur onder station Blaak en de Tijdtrap in de Markthal bezocht.

  • Geschikt voor: iedereen
  • Tijd: van 14.00 uur tot ongeveer 15.30 uur
  • Locatie: Desideriuszaal, 1e verdieping Bibliotheek Rotterdam en buiten

Biodiversiteit

In de bodem krioelt het van het leven. Misschien niet zo aaibaar maar wel ontzettend belangrijk voor mens en natuur, het leven op aarde. In de vierde week van de Maand van de Ondergrond informeren wij u over de het belang van de biodiversiteit in de bodem, ook in de stad.

Bureau Stadsnatuur bestaat al 25 jaar en verzamelt gegevens over flora en fauna in de stad. Op dit moment doen ze onder andere onderzoek naar fauna die met het blote oog moeilijk is waar te nemen: de bodemfauna in Rotterdam. Bij bodemfauna gaat het om verschillende organismen, die in de bodem leven en zich voeden met organisch materiaal, zoals afgevallen blad. Deze diertjes zijn van groot belang voor een gezonde en vitale bodem en daarmee voor de hele voedselketen. Ze zorgen ervoor dat organisch materiaal wordt afgebroken en dat schimmels kunnen groeien.

Maar het zijn ook de 'ingenieurs' van de ondergrond. Ze graven gangetjes waardoor regenwater en zuurstof beter hun weg vinden naar de ondergrond. Een gezonde bodem draagt bij aan biodiversiteit en gezonde bomen en planten. Het onderzoek wordt onder andere gedaan in het Kralingse Bos en het Spinozapark en is een herhaling van een aantal jaren geleden. Dit maakt het mogelijk om te kijken hoe de bodemfauna zich heeft ontwikkeld en wat het effect is op de biodiversiteit.

Laat u door Marvin Groen van Bureau Stadsnatuur meevoeren in de wondere wereld van de ondergrond, waar nematoden, mijten, schimmels, springstaarten en regenwormen zich thuis voelen.

  • Geschikt voor: iedereen
  • Tijd: van 16.00 tot 17.00 uur
  • Locatie: Het Natuurhistorisch Museum, Westzeedijk 345

Voor de mensen bij wie de natuur een speciale plek in hun hart inneemt en die willen bijdragen aan het welzijn van de natuur, biedt het natuurgedeelte van begraafplaats Hofwijk een mooie, laatste rustplaats. Een uniek stukje natuurlijk begraven in de regio Rotterdam-Rijnmond.

De Rotterdamse gemeentelijke begraafplaatsen zijn zoveel meer dan alleen plaatsen voor een laatste rustplaats. Natuurlijk zijn de gedenkparken in de eerste plaats plekken van rust en bezinning. Maar deze groene parels vormen ook het decor van andere activiteiten zoals lezingen, rondleidingen en Lichtjesavonden. Daarbij staat het respect voor de overledenen uiteraard altijd voorop.

Wat gebeurt er allemaal op een begraafplaats, waar bestaat het natuurgedeelte uit, wat is er allemaal mogelijk, hoe staat het met de biodiversiteit en wat zijn de nieuwste ontwikkelingen en innovaties? Doe mee aan de rondleiding voor antwoord op deze en alle andere vragen.

Houd uw dierbaren dichtbij. In Rotterdam.

  • Geschikt voor: iedereen. Let op: het natuurgedeelte ligt achteraan op de begraafplaats, houd u daarom rekening met uw schoeisel. Ook voor mindervaliden is de rondleiding toegankelijk maar neemt u wel uw eigen hulpmiddel mee.
  • Tijd: van 13.00 tot 14.30 uur en van 15.00 tot 16.30 uur
  • Locatie: Begraafplaats en crematorium Hofwijk, Delftweg 230, 3046 ND, Rotterdam

De bodem is niet alleen iets waar we op lopen. Onder de oppervlakte is zó veel wat we niet eens altijd met het blote oog kunnen waarnemen. Het is een hele wereld van zand, organische stof, tunneltjes gegraven door diverse soorten wormen, grotere bodemorganismen als wormen, spinachtigen, duizendpoten en springstaarten en microscopisch klein bodemleven. Al dat bodemleven, die ecosystem engineers, vervullen enorm veel functies. Ze verteren bijvoorbeeld organische stof en zetten het om in voedsel voor planten, graven tunneltjes zodat het water beter weg kan en bij voldoende diversiteit wordt plaagdruk verminderd.

Ga met ons op bodemdieren-zoektocht, om kennis te maken met onze onderburen! Tijdens deze wandeling nemen we u in 2,5 uur tijd langs verschillende plekken en gaan we echt op zoek naar wat er leeft, leert u over de verschillende bodemtypes in Rotterdam en geven we aan wat de bijdrage van een levende bodem is aan biodiversiteit in de stad.

  • Geschikt voor: iedereen
  • Tijd: van 10.00 tot 12.30 uur
  • Locatie: terrein Gele keet, Galileistraat 33 in Rotterdam

Bomen in de stad zijn heel belangrijk, maar ze hebben het niet altijd makkelijk. Veel stadsbomen staan in harde grond en hun wortels zitten in de verdrukking.

Rotterdam investeert daarom extra in de groeiplekken rond bomen, zodat ze langer leven en gezond oud worden. Hoe dat in zijn werk gaat? Dat laten we zien tijdens de rondleiding naar bomen die een groeiplaatsverbetering krijgen.

  • Geschikt voor: iedereen. Let op: draag stevige wandelschoenen
  • Tijd: van 13.00 tot 14.00 uur of van 14.30 tot 15.30 uur
  • Locatie: kruispunt Burgemeester Baumannlaan/Pieter van Aschstraat

Bekijk ook het filmpje Rotterdam investeert in stadsbomen (YouTube).

Sluiting: Bibliotheekcollege

Tijdens de Maand van de Ondergrond hebben we de afgelopen jaren veel verteld over wat er nu al allemaal in de ondergrond zit zoals kabels, leidingen, vuilcontainers, waterbergingen, tunnels, garages, kelders en nog veel meer. Het is steeds drukker geworden in de ondergrond en dat houdt de komende tijd zeker niet op omdat de energietransitie, klimaatadaptatie, nieuwe woningen meer groen ook in de toekomst veel ruimte in de ondergrond vragen.

Hoe houden we Rotterdam leefbaar én bereikbaar en hoe geven we al deze belangrijke dingen een plek in de ondergrond? Wat is de oplossing? Pieter Boone, adviseur bij de gemeente Rotterdam, ziet de planologie van de ondergrond als een belangrijk deel van de oplossing.

  • Geschikt voor: iedereen
  • Tijd: van 19.30 tot 20.30 uur
  • Locatie: Bibliotheektheater Rotterdam, Hoogstraat 110

Extra activiteiten tijdens de Maand van de Ondergrond

Maak een ongekende tijdreis van een miljoen jaar naar een verdwenen prehistorische wereld in de Noordzee: Doggerland. U komt meer te weten over mens en landschap van dit bijzondere land, maar ook over de vroegste bewoners van de wereldhavenstad Rotterdam.

Hoe hielden ze zich staande in een omgeving en een klimaat dat steeds veranderde?

Deze tentoonstelling is te zien in Futureland t/m 5 maart 2023. In samenwerking met het Rijksmuseum van Oudheden en Archeologie Rotterdam (BOOR)

  • Wanneer: dinsdag tot en met vrijdag van 10.00 tot 17.00 uur. Op zondag van 11.00 tot 17.00 uur
  • Locatie: Futureland, Europaweg 902, 3199 LC Rotterdam

 

Wandeling Begraafplaats Crooswijk - Met het boekje 'Van Hemelboom tot Vallende man' kunt u op eigen gelegenheid de groene en culturele route over de begraafplaats Crooswijk wandelen. Wilt u het boekje liever in uw handen hebben? Haal dan een exemplaar bij de centrale Bibliotheek.

Virtual Reality bomenroute Rotterdam – Het gehele jaar is de virtual reality versie van de monumentale bomenroute beschikbaar en te downloaden in de AppStore en Play Store (Augmented Reality Must See)! Trek uw wandelschoenen aan en leer meer over het groen in de stad met de wandelroute van ongeveer vier kilometer door het centrum van Rotterdam.

Wandeling door middeleeuws Rotterdam - Tijdens deze wandeling komt u langs plaatsen waar middeleeuws Rotterdam nog te beleven is. Met leuke vragen is het een leerzame speurtocht voor jong en oud. Download de gratis izi.TRAVEL-app voor Apple of Android, of zoek op 'middeleeuws Rotterdam' (Windows).

Nog geen genoeg van de Ondergrond?

  • Lees meer over de rol van bodemdaling en grondwater bij klimaatverandering in de aanpak van het Rotterdams Weerwoord.
  • De Tijdtrap is een permanente tentoonstelling van archeologische vondsten in het trappenhuis en parkeergarages van de Markthal.
  • Of bekijk één of meer van de video's hieronder:

Digital tours with English subtitles

Our lectures, excursions and workshops are only in Dutch. With these four digital excursions you will see a big part of the underground of Rotterdam.

Meer informatie

Wilt u informatie over de het programma, de ondergrond, deelnemen aan activiteiten of iets anders? Mail dan naar maandvandeondergrond@rotterdam.nl.