Spring naar het artikel

Wederopbouw is het herstel van de schade aan ons land na de Tweede Wereldoorlog. Door het bombardement van 14 mei 1940 behoort Rotterdam tot de zwaarst getroffen steden. Bijna het complete centrum van de stad werd weggevaagd.

Hierbij werden 24.000 huizen, 2.400 winkels en nog zo'n 4.000 gebouwen verwoest. Ook delen van Kralingen en het Noordereiland zijn getroffen. Later in de oorlogsjaren werden nog verwoestingen aangericht in de havengebieden. Door een geallieerd vergissingsbombardement op het westelijk deel van de stad in 1943 werden nog eens 2.600 woningen verwoest.

Wederopbouwplan

De herbouw van de stad wordt krachtdadig aangepakt. Op 18 mei 1940 krijgt stadsarchitect Witteveen de opdracht een Wederopbouwplan te maken. Binnen tien dagen zet hij de belangrijkste punten op papier. Het bombardement was natuurlijk rampzalig. Maar het bood wel de kans de stad nieuw op te bouwen. En daarmee een groot aantal stedenbouwkundige problemen op te lossen. Vanaf het begin was het uitgangspunt een nieuwe opzet van het centrum. En dus niet herstel van het stratenpatroon en restauratie van belangrijke gebouwen. De 144 panden die technisch gesproken nog konden worden hersteld werden gesloopt. Alleen de Sint-Laurenskerk en het Schielandshuis bleven staan.

Van uitvoering van de plannen komt eerst weinig. Tijdens de oorlogsjaren komt de bouw vrijwel geheel stil te liggen. Wel wordt het puin geruimd en gebruikt om waterlopen als de Schiekade, de Blaak en de Schiedamse Vest te dempen. Aan het eind van de oorlog wordt Witteveens monumentale, pittoreske stadsplan terzijde geschoven. Dit gebeurt onder invloed van Van Nelle-directeur Kees van der Leeuw en de Club Rotterdam. Witteveens assistent Van Traa tekent het nieuwe Basisplan. Het nieuwe centrum krijgt een rigoureuze nieuwe opzet met de Coolsingel als centrale boulevard.

Scheiding functies

De scheiding van functies is een van de nieuwe stedenbouwkundige inzichten. Alleen kantoren, winkels en andere centrumfuncties komen in het centrum; woningbouw wordt in buitenwijken gedacht. Het Basisplan was vooral een wegenschema en juridisch kader, dat ruimte bood aan verschillende invullingen. Een nieuw hoofdwegennet zorgt voor een efficiënte verkeersafwikkeling. Nieuwe elementen zijn bedrijfsverzamelgebouwen en het winkelcentrum De Lijnbaan, een verkeersvrij voetgangersgebied. Er wordt veel gewerkt met expeditiehoven.

Wederopbouwarchitectuur

De architectonische uitwerking van het Basisplan is in handen van Rotterdamse architecten. Denk aan Van den Broek & Bakema, Maaskant & Van Tijen, Kraaijvanger, Elffers en andere bureaus. Langzaam vervagen de tegenstellingen tussen traditionalistische en moderne architecten. De architectuur krijgt de typische Wederopbouwsignatuur, waarin een zakelijke, functionele opzet is gecombineerd met decoratieve elementen. Belangrijke monumenten van de wederopbouw zijn:

  • de bankgebouwen langs de Blaak
  • de warenhuizen Ter Meulen, C&A, Vroom & Dreesmann en de Bijenkorf
  • het Groothandelsgebouw
  • de Lijnbaan
  • bioscoop Thalia
  • het Stationspostkantoor
  • het Centraal Station.

Vooral in de doorsnee-architectuur van bijvoorbeeld Pannekoekstraat, Hoogstraat en Mariniersweg is de sfeer van de wederopbouw nog voelbaar.

In de economische hausse aan het eind van de twintigste eeuw werd veel wederopbouwarchitectuur gesloopt of bedreigd. Tegelijkertijd ondervond deze architectuur een herwaardering en sinds 1999 hebben een aantal gebouwde een beschermde status als gemeentelijk monument.

Enthousiasme

Behalve een voor Rotterdam belangrijke fase met een karakteristieke architectuur en stedenbouw is de Wederopbouw een periode van optimisme. Welvaart in zwart wit is de goed getroffen titel van een boek over het naoorlogse Nederland. De wederopbouw wordt in Rotterdam door het publiek met groot enthousiasme beleefd.

Sinds 1947 bestaat de jaarlijkse Opbouwdag op 18 mei, ter herinnering aan de datum waarop Witteveen aan zijn wederopbouwplan begon. Vanaf 1946 worden er wederopbouwritten georganiseerd, waarbij geïnteresseerden per bus langs bouwprojecten werden gevoerd. Grote tentoonstellingen als Rotterdam Straks (1947), De Maasstad in de Steiger (1949) en Ahoy' (1950) worden goed bezocht. In 1965 wordt de wederopbouw afgesloten met de publicatie Rotterdam Stad in Beweging van Rein Blijstra. De fotoboeken van Cas Oorthuys, Ed van Wijk, Kees Molkenboer en Jan Roovers geven een goed tijdsbeeld.

Kritiek

In de jaren zeventig is er vooral kritiek op de zakelijke, ongezellige wederopbouwstad en wordt deze architectuur verguisd. Begin jaren negentig, als de eerste gebouwen uit de wederopbouw worden gesloopt, komt er een herwaardering voor de architectuur. In 1995 wordt 50 jaar wederopbouw gevierd met diverse publicaties en een grote tentoonstelling. Op 18 mei wordt de Nieuwe Delftse Poort geopend. Dit is niet het enige wederopbouwmonument. Het befaamde beeld 'Verwoeste Stad' van Ossip Zadkine staat al sinds 1953 op het Plein 1940.

  • W. van Tijen, H.A. Maaskant, J. Brinkman, J.H. van den Broek - Woonmogelijkheden in het nieuwe Rotterdam, Rotterdam 1941
  • H.M. Kraayvanger - Hoe zal Rotterdam bouwen?, Rotterdam 1946
  • C. van Traa (red.) - Rotterdam. De geschiedenis van tien jaren wederopbouw, Rotterdam 1955
  • J.A.C. Tillema - Tweemaal Rotterdam 1945-1960, Rotterdam 1960
  • R. Blijstra - Rotterdam, Stad in Beweging, Rotterdam 1965
  • P.P. de Winter - Ahoy' E55 Floriade C70. Evenementen in Rotterdam, Rotterdam 1988
  • E. Roelofsz - De frustratie van een droom, de wederopbouw van Rotterdam, 1940-1950, Rotterdam 1989
  • C. Wagenaar - Welvaartsstaat in wording. De wederopbouw van Rotterdam 1940-1952, Rotterdam 1992
  • H. Liesbrock, S. Blumberger (red.) - Die neue Stadt; Rotterdam im 20. Jahrhundert. Utopie und Realität, Stuttgart, 1993
  • G. Andela, C. Wagenaar - Een stad voor het leven. Wederopbouw Rotterdam 1940-1965, Rotterdam 1995
  • M. Aarts (red.) - Vijftig Jaar Wederopbouw Rotterdam, een geschiedenis van toekomstvisies, Rotterdam 1995
  • E. de Lange - Sober en Solide. De wederopbouw van Nederland 1940-1965, Rotterdam, 1995
  • Comité Wederopbouw - Wederopbouw Rotterdam 1940/1965, Rotterdam 1996 (cd-rom)
  • J.F.H. Roovers, H.A. Voet, A. Tak - Unieke Rotterdamse jaren gezien door J.F.H. Roovers, een Rotterdamse fotograaf, Capelle aan den IJssel 1996