Spring naar het artikel

Rotterdam is dé hoogbouwstad van Nederland. Dat was ook al zo in de jaren zestig en de jaren dertig van de twintigste eeuw. De eerste Nederlandse wolkenkrabber werd al eind negentiende eeuw in Rotterdam gebouwd: het Witte Huis.

Het is nauwelijks meer voorstelbaar dat dit 42 meter hoge gebouw toen het hoogste kantoorgebouw van Europa was. Vooral door het Amerikaanse uiterlijk en het uitzichtplatform op het dak had het gebouw grote bekendheid. De constructie was trouwens traditioneel; geen beton- of staalconstructie maar dikke bakstenen wanden.

Bouwtechniek

Hoogbouw was eind negentiende eeuw mogelijk geworden door een aantal technische vindingen en verbeteringen in de bouwtechniek. Staal en gewapend beton vergemakkelijkten de hoogbouw en de introductie van de lift in 1854 maakte hoogbouw ook praktisch bruikbaar. In 1889 was de 300 meter hoge Eiffeltoren op de Parijse Wereldtentoonstelling een proeve van bekwaamheid van de moderne bouwtechniek. Er was natuurlijk voor de bouw van het Witte Huis ook in Nederland al hoog gebouwd. De toren van de Sint-Laurenskerk is 64 meter hoog. De Dom van Utrecht uit 1517 had met 105 meter lange tijd het Nederlandse hoogterecord.

Schoorstenen

Ook bij utilitaire gebouwen als molens, schoorstenen, bruggen en watertorens werden grote hoogtes bereikt. Momenteel zijn twee schoorstenen van Shell bij Pernis met 213 meter de hoogste constructies in Rotterdam. De zendmast bij de Waalhaven is begin jaren negentig verhoogd tot 199 meter. Het hoogst bereikbare punt in Rotterdam blijft de Euromast. Met de in 1970 aangebrachte Spacetower kan men tot 184 meter komen. Het hoogste punt van Nederland is de straalzender bij Lopik van 376 meter, meer dan vijftig meter boven de Vaalserberg.

Het hoogterecord voor een Rotterdams kantoorgebouw ging in 1931 naar het 64 meter hoge GEB-gebouw. De Medische faculteit van de Erasmusuniversiteit nam dit record met 114 meter in 1969 over. Lange tijd was het hoofdkantoor van Nationale Nederlanden met 151 meter het hoogste gebouw van Nederland. Nu is dat woon-en kantoortoren Montevideo ( 152.32 )

Internationaal kleintjes

In internationaal perspectief zijn de Rotterdamse wolkenkrabbers trouwens maar kleintjes. Al in 1931 is in New York met het 381 meter hoge Empire State Building de toon gezet. De verwoeste WTC-torens (417 meter) en de Sears Tower in Chicago (443 meter) uit de jaren zeventig namen dit hoogterecord over. De nieuwste wolkenkrabbers zijn in Zuidoost Azië te vinden. De Petronas Towers in Kuala Lumpur (1996, 450 meter) worden binnenkort overtroffen door torens in Shanghai, Hong Kong en Peking.

Door de slechte bodemgesteldheid lijkt Nederland minder geschikt voor dergelijke superhoogbouw. In de top 200 van hoogste gebouwen ter wereld komt Rotterdams hoogste gebouw niet voor. In de Skyscraper Cities Ranking List staat Rotterdam op de 77ste plaats.

De Euromast is met 184 meter het hoogste bouwwerk van Rotterdam.

Kantoorgebouwen

Hoogbouw heeft een belangrijke functie als landmark. Veel grote bedrijven zien een hoog eigen kantoorgebouw dan ook als een belangrijk visitekaartje. Eind jaren zestig was er een eerste bescheiden hoogbouwgolf in het centrum van Rotterdam. Hoogtepunten waren het Bouwcentrum, de Coolse Poort en het tweede Shellgebouw. Deze 95 meter hoge toren werd door het toenmalige gemeentebestuur niet gewaardeerd. De bouw van deze 'laatste erectie van het grootkapitaal' leidde tot een hoogbouwstop in het centrum. Kleinschaligheid werd het thema. Ver buiten het centrum pieken de Europointtorens (92  meter) en hoogbouw van de Erasmusuniversiteit (78 meter) eigenwijs omhoog.

Tweede hoogbouwgolf

Dezelfde wethouder Mentink die de hoogbouw verketterde stond aan de basis van de tweede hoogbouwgolf. De in 1982 in Rotterdam opgerichte Stichting Hoogbouw zorgde voor belangrijke impulsen. Net als de lofzang van Rem Koolhaas op de hoogbouw van Delirious New York. De groene spiegelglazen WTC-toren (93 meter) boven de Beurs werd een symbool van het nieuwe Rotterdamse elan. Vanaf 1986 werd een groot aantal hoge kantoorgebouwen in het centrum gerealiseerd. Vooral langs het Weena, de Coolsingel en de Boompjes. Sinds 1998 wordt de hoogbouw naar advies van John Worthington geconcentreerd. Dit gebeurt in een zone die loopt vanaf het Centraal Station tot de Kop van Zuid. Plannen voor superhoogbouw, zoals een 350 meter hoge toren nabij de Euromast, komen nog niet van de grond.

Woongebouwen

Behalve voor kantoorgebouwen is hoogbouw ook populair voor woningbouw. In de jaren dertig experimenteerde architect Van Tijen als eerste met dit nieuwe gebouwtype. Moderne architecten hadden hiervan grote verwachtingen. De architecten van het Nieuwe Bouwen zagen hoge woongebouwen in het groen als een ideaalbeeld voor de toekomst. Dit was in navolging van de visionaire Franse architect en stedenbouwkundige Le Corbusier. Van Tijen realiseerde in 1933 de Parklaanflat. Met 30 meter hoogte komt het gebouw niet eens zoveel boven de aangrenzende herenhuizen uit. De Bergpolderflat uit 1934 was de eerste galerijflat, een later veel toegepast gebouwtype. Het hoogste Rotterdamse woongebouw was de 43 meter hoge flat aan het Ungerplein van Van den Broek uit 1936. In 1956 werd de 45 meter hoge Maastorenflat het hoogste woongebouw van Nederland.

Van Tijen zag in tegenstelling tot andere architecten hoogbouw niet als oplossing van het woningvraagstuk. Hij vond hoogbouw niet geschikt voor gezinnen met kinderen. Eind jaren zestig kreeg hoogbouw een slecht imago door wijken als de Bijlmermeer. Het begrip flatneurose deed zijn intrede.

Luxe appartementen

In de tweede hoogbouwgolf kwamen er ook weer plannen voor hoge woongebouwen. Dit keer werd hierbij niet gedacht aan woningen voor gezinnen of sociale woningbouw, maar vooral aan luxe appartementen. Een belangrijk nieuw project dat voor een ommekeer zorgde was de 'Ponskaart' (1982) van Henk Klunder aan het Weena. Oorspronkelijk gedacht als 125 meter hoge woontoren. Uiteindelijk maar 106 meter hoog. De dertien onderste lagen werden bestemd voor kantoorruimte. Het hoge woongebouw ontwikkelde zich verder. Het 100 meter hoge Weenacenter van Jan Hoogstad, de 106 meter hoge Schielandtoren en de twee 95 meter hoge torens van de Hoge Heren van Wiel Arets.

Het multifunctionele Montevideo op de Wilhelminapier vormt met 143 meter hoogte een nieuw ijkpunt. Hiermee krijgt Rotterdam weer het hoogste woongebouw binnen zijn grenzen. Dit record was enige tijd in handen van Tilburg met het 138 meter hoge Westpoint. Voor het Wijnhavengebied stelt Kees Christiaanse slimme stedenbouwkundige eisen. Hoogbouw wordt hier slanker naarmate er hoger wordt gebouwd. Hiermee onderscheiden de Waterstadtorens zich. Behalve de in 1982 opgerichte Stichting Hoogbouw is hier de Stichting Wolkenkrabbers Rotterdam gevestigd. In 1990 was hoogbouw het thema van de Dag van de Architectuur.  In 1998 vindt de manifestatie 100 jaar hoogbouw in Rotterdam plaats.

  • R. Bergh, J. Rutten (red.) - De fascinatie van hoogbouw, Rotterdam, 1985
  • B. Rebel (red.) - Hoog in Nederland, Amsterdam, 1986
  • Diverse auteurs - De Slanke Stad, Magazine De Slanke Stad 1, Rotterdam 1995
  • E. Koster, Th. van Oeffelt - Hoogbouw in Nederland 1990-2000, Rotterdam 1997
  • Diverse auteurs - Wonen in de Wolken, Magazine De Slanke Stad 2, Rotterdam 1998
  • Diverse auteurs - Zooiets Amerikaansch! 100 Jaar Hoogbouw in Rotterdam, Magazine De Slanke Stad 3, Rotterdam, 1999
  • Diverse auteurs - Hoogbouw Moet! - Magazine De Slanke Stad 4, Rotterdam 2000
  • B. Maandag - Rotterdam hoogbouwstad, Rotterdam, 2001
  • Diverse auteurs - Hoog Boven Rotterdam, Magazine De Slanke Stad 5, Rotterdam 2004